Zekatınız Kabul Olmayabilir: Şafi Mezhebine Göre Zekat Verilmesi Yasak Olan Kişiler

Ramazan ayının en önemli ibadetlerinden biri olan zekat, doğru kişilere ulaştırıldığında anlam kazanıyor. Ancak zekatın kimlere verileceği kadar kimlere verilemeyeceği de fıkhi açıdan son derece önemli. Şafi mezhebine göre zenginler, çalışmaya muktedir sağlıklı kişiler ve nafakası üstlenilen aile fertleri zekat alamıyor. Peki bu liste kimlerden oluşuyor, hangi durumlar istisna kapsamında değerlendiriliyor?

İşte Şafi mezhebine göre zekatın verilmesi yasak olan kişiler;

1. Zenginler

Şafi mezhebine göre nisap miktarı mala sahip olan kişilere zekat verilmez. Nisap miktarı altında 85 gram, gümüşte ise 595 gramdır. Bu miktara denk gelen nakde sahip olan kişi zengin sayılır.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır. Kişinin borcu varsa ve borcu düşüldükten sonra nisap miktarı altına iniyorsa zekat alabilir. Yani brüt varlık değil, net varlık esas alınır.

2. Güçlü ve Çalışabilir Kişiler

Şafi mezhebinde sağlıklı, çalışmaya muktedir ve iş bulabilecek durumda olan kişilere fakir de olsalar zekat verilmesi caiz değildir. İmam Şafi'ye göre kazanma gücüne sahip olmak, fiilen fakir olmakla aynı anlama gelmez.

Bu kural diğer mezheplerden ayrışan önemli bir noktadır. Hanefilere göre çalışabilmek zekata engel teşkil etmez.

3. Beni Haşim ve Beni Muttalib

Hz. Peygamber'in mensup olduğu Kureyş'in Haşimoğulları ve Muttaliboğulları kolundan gelenlere zekat verilmez. Bunlar Hz. Ali, Hz. Abbas, Hz. Cafer, Hz. Akil ve Hz. Haris b. Abdülmuttalib'in soyundan gelenlerdir.

Bu kişilere zekat haramdır. Gerekçe, Hz. Peygamber'in "Zekat insanların kirlerinden bir şeydir, Muhammed'e ve Muhammed'in ailesine helal değildir" buyurmasıdır. Bu kişilere zekat yerine gönüllü sadaka verilebilir. Şafi mezhebi, Hâşimîlerin azatlı kölelerinin de zekat alamayacağı görüşündedir.

4. Zekat Verenin Bakmakla Yükümlü Olduğu Kişiler

Zekat verenin nafakasını karşılamak zorunda olduğu kişilere zekat verilmez. Usul kapsamında anne, baba, büyükanne ve büyükbabalar ne kadar yukarı çıkılırsa çıkılsın bu yasak kapsamındadır. Fürû kapsamında ise oğul, kız, torunlar ve torun çocukları ne kadar aşağı inilirse inilsin zekat alamaz.

Gerekçe, bu kişilere yapılan ödemenin zekat değil nafaka yükümlülüğünün yerine getirilmesi sayılmasıdır. Kardeşler, amcalar, halalar, dayılar ve teyzeler bu yasak kapsamında değildir; fakir ve muhtaçlarsa zekat verilebilir.

5. Eşler

Koca zekatını karısına veremez. Zira kocanın zaten karısına nafaka borcu vardır ve zekat ödentisi bu yükümlülükle iç içe geçer.

Kadının zekatını kocasına verip veremeyeceği konusunda Şafi mezhebi diğer mezheplerden ayrılır ve kadının zekatını kocasına verebileceğine hükmeder. Gerekçe, kocanın nafaka yükümlülüğünün kadından değil kendi üzerine ait olmasıdır.

6. Gayrimüslimler

Şafi mezhebine göre zekatın sarf yerleri arasında sayılan sekiz sınıf yalnızca Müslümanları kapsar. Dolayısıyla gayrimüslimlere zekat verilmez.

Müellefe-i kulûb meselesinde ise Şafi mezhebinin klasik görüşüne göre bu sınıf Hz. Peygamber döneminde geçerliydi; İslam'ın güçlenmesiyle birlikte bu kategorinin hükmü düşmüştür.

7. Köle ve Cariyeler

Şafi mezhebine göre zekat alabilmek için hür olmak şarttır. Köle ve cariyelerin kazançları efendilerinin mülkü sayıldığından kendilerine zekat verilmez. Ancak efendisiyle belirli bir bedel karşılığında özgürlük sözleşmesi yapmış köle olan mükateb bu kuralın dışındadır; mükatebe zekat verilebilir.

8. Yalancı Fakirler

Zekat verilecek kişinin gerçekten muhtaç olduğu bilinmeli ya da kendi beyanıyla sabit olmalıdır. Gerçekte zengin olduğu halde fakir gibi davranan kişiye zekat verilmesi veren açısından caiz, verilen açısından ise haramdır. Zekat veren kişi araştırmadan verirse ve alıcı gerçekte zenginsе zekat borcu düşmez; yeniden ödemesi gerekir.

9. Sahte Borçlular

Zekatın sarf yerlerinden biri olan borçlular sınıfı gerçekten borcunu ödeyemeyecek durumda olanları kapsar. Borcunu ödeyebilecek varlığa sahip olan kişi bu sınıftan zekat alamaz. Harama veya isyana dayalı sebeplerle borçlanan kişilere zekat verilip verilmeyeceği ihtilaflı olmakla birlikte tercih edilen görüşe göre verilmez.

Özet Tablo

Diğer Mezheplerden Farklılaşan Noktalar

Şafi mezhebinin bu konudaki en belirgin farkları şu üç başlıkta özetlenebilir. Çalışabilir fakir meselesinde Hanefi ve Maliki mezhepleri çalışma gücünün zekata engel olmadığını savunurken Şafi bu kişilere zekat verilmesini caiz görmez. Kadının kocasına zekatı konusunda Hanefi mezhebinde caiz değilken Şafi mezhebinde caizdir. Müellefe-i kulûb meselesinde ise Hanefi mezhebinde bu sınıfın hükmünün devam ettiğine dair görüşler varken Şafi mezhebinde bu kapı büyük ölçüde kapalı tutulur.

Bu rehber İmam Nevevi'nin Minhac'ı, İbn Hacer el-Heytemi'nin Tuhfetü'l-Muhtac'ı ve Şirbini'nin Muğni'l-Muhtac'ı esas alınarak hazırlanmıştır. Bireysel durumlar için mutlaka yetkili bir din âlimine başvurulması tavsiye edilir.