Siirt Bıttım Sabunu Nedir, Ne İşe Yarar? Tescilli Ürünün Tüm Özellikleri ve Hikayesi

Yörede bıttım, menengiç, çitlembik ya da botan sabunu olarak da bilinen Siirt Bıttım Sabunu, 18 Mart 2024 tarihli başvurunun ardından 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 20 Mayıs 2025 tarihinde mahreç işareti statüsüyle tescil edildi. Siirt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından tescil ettirilen ürün, 1741 numara ile coğrafi koruma altına alındı. Bu tescille birlikte sabunun tüm üretim aşamalarının yalnızca Siirt il sınırları içinde gerçekleştirilmesi yasal güvenceye kavuştu.

Bıttım Sabunu Nedir?

Siirt Bıttım Sabunu; yörede doğal olarak yetişen, aşılanmamış yabani fıstık ağacı olarak da tanımlanan Pistacia terebinthus bitkisinin meyvesinden elde edilen yağ, kuyu tuzu ve meşe külünden üretiliyor. Tescil belgesine göre ürünün en temel ayırt edici özelliği hiçbir kimyasal türev içermemesi. Endüstriyel sabun üretiminde yaygın olarak kullanılan kostik soda yerine, sabunlaşma ve pH dengelemesi tamamen meşe külüyle sağlanıyor.

Bilimsel Olarak Kanıtlanmış Özellikleri

Belgeye yansıyan laboratuvar verilerine göre bıttım yağının içerdiği yağ asitlerinin yüzde doksanından fazlası üç temel bileşenden oluşuyor:

• Oleik Asit (%50-53): Sabuna doku ve kıvam kazandırırken aynı zamanda cildi temizleme ve nemlendirme işlevi görüyor.
• Palmitik Asit (%19-22): Sabunun sertliğini ve köpük kalitesini artırıyor.
• Linoleik Asit (%17-19): Köpük yapısını güçlendiriyor.

Bunların yanı sıra bıttım bitkisinin yüksek antioksidan değeri (ORAC) dikkat çekiyor. Toplam fenolik madde içeriğinin de ölçülebilir düzeyde olduğu belgede yer alıyor. Sabunun nem oranının yüzde onun altında kalması ise ürüne piyasadaki pek çok sabunun sahip olamadığı uzun raf ömrü kazandırıyor.

Geleneksel Üretim: Odun Ateşinde, Sabırla

50 kg Siirt Bıttım Sabunu üretmek için 150 kg bıttım meyvesi, 15 kg kuyu tuzu ve toplam 17 kg meşe külü kullanılıyor. Süreç, Eylül-Ekim aylarında yeşil ya da mavi renkli olgunlaşmış bıttımların toplanmasıyla başlıyor. Toplanan meyveler ayıklanıp yıkandıktan sonra yaklaşık bir hafta kurutulmaya bırakılıyor.

Kurutulan bıttımlar havanda, dibekte ya da baskı makinesinde sıkılarak yağı elde ediliyor. Yağ, posasının dibe çökmesi için 24 saat dinlendiriliyor. Ardından kazanlara alınan yağ, odun ateşinde aralıksız karıştırılarak suyu buharlaştırılıyor. Meşe külü ve su karışımı ise ayrı bir kapta 3 gün boyunca her gün karıştırılarak hazırlanıyor ve kademeli olarak sabuna ekleniyor.

Ateşten almadan yarım saat önce kuyu tuzu ilave edilerek pişirme tamamlanıyor. Bu işlem toplamda yaklaşık 2,5 ila 3 saat sürüyor.

Kalıplara dökülen sabunlar yazın 3-4 günde, kışın ise yaklaşık 24 saatte kuruyor. Kullanıma hazır hale gelmesi için 7 gün bekleniyor.

Çeyizlerin Vazgeçilmezi, 7 Yılın Şifası

Tescil belgesinde halk kültürüne dair dikkat çekici bir bilgi de yer alıyor: Siirt'te evlenecek kızlara sabun yapımı öğretilmesi ve çeyize yıllanmak üzere sabun bırakma geleneği yüzyıllardır sürdürülüyor. Yöre halkı arasında ise "7 yıl bekletilen bıttım sabununun 7 derde deva olduğuna" inanılıyor.

Siirt'e Özgü Kesim ve Satış Biçimi

Sabunun görünümü ve satış yöntemi de özgün. 30 ila 40 santimetre çapında yuvarlak tekerlekler halinde hazırlanan sabunlar, iki ucunda tahta aparatı bulunan ince tellerle kesiliyor. Diğer yörelerdeki sabunların aksine düzgün geometrik şekillerde kesilmiyor; satıcının tercihine göre gelişigüzel parçalanıyor. Parlatma veya renklendirme yapılmıyor, ürün doğal haliyle satışa sunuluyor. Satış ise kalıp usulüyle değil, tartılarak gerçekleştiriliyor.

Üretimden yeni çıkan sabunlar koyu yeşil renkte olurken zamanla rengi açılıyor, çok uzun süre bekleyenler ise kahverengine dönüyor.

Denetim Yılda En Az Bir Kez

Tescil kapsamında ürünün denetimi; Siirt Tarım ve Orman İl Müdürlüğü koordinatörlüğünde, Ticaret ve Sanayi Odası ile Siirt Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü uzmanlarından oluşan üç kişilik bir denetim mercii tarafından yılda en az bir kez gerçekleştiriliyor. Şikâyet halinde denetimler her zaman yapılabiliyor.

Siirt Bıttım Sabunu, 18 Mart 2024 tarihli başvurunun ardından 20 Mayıs 2025 tarihinde mahreç işareti statüsüyle tescil edilmiştir. Tescil No: 1741.