Plastiklere büyük yasak geliyor! Çatal, pipet, tabak… Artık piyasaya sürülemeyecek

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından hazırlanan yönetmelikle birçok tek kullanımlık plastik ürünün piyasaya arzının yasaklanması hedefleniyor. Düzenlemenin yıl sonuna kadar yürürlüğe girmesi planlanıyor.

Tek Kullanımlık Plastiklere Yeni Düzenleme

Bakanlık, çevre kirliliğiyle mücadele kapsamında yürütülen Sıfır Atık Hareketi çerçevesinde daha önce depozito yönetim sistemiyle içecek ambalajlarının geri dönüşümünü teşvik etmişti. Hazırlanan yeni yönetmelik ise tek kullanımlık plastik ürünlerin kullanımını önemli ölçüde azaltmayı amaçlıyor.

Geçtiğimiz yıl yayımlanan 2025-2028 Ulusal Döngüsel Ekonomi Stratejisi ve Eylem Planı ile Tek Kullanımlık Plastikler, Deniz Çöpleri ve Mikroplastikler Yol Haritası doğrultusunda hazırlanan düzenleme, plastik atıkların çevre üzerindeki etkisini azaltmayı ve Avrupa Birliği’nin 2019 yılında kabul ettiği EU Single-Use Plastics Directive ile uyum sağlamayı hedefliyor.

Yasak Kapsamına Girecek Ürünler

Hazırlanan yönetmelik kapsamında plastik çatal, bıçak, kaşık ve yemek çubukları, plastik tabaklar, genleştirilmiş polistirenden (EPS-köpük) üretilen gıda kapları ve içecek kapları, plastik bardaklar, plastik çubuklu kulak pamukları ve pipet gibi birçok tek kullanımlık ürünün piyasaya sunulmasının sona erdirilmesi planlanıyor.

Yönetmelik taslağının önümüzdeki günlerde kurumların görüşüne açılması bekleniyor. Sivil toplum kuruluşları ve sektör temsilcilerinin değerlendirmelerinin ardından düzenlemeye son şeklinin verilmesi ve yıl sonunda yürürlüğe girmesi öngörülüyor.

Karbon Salımı ve Maliyetlerde Azalma Hedefi

Söz konusu düzenleme sayesinde yılda yaklaşık 1,5 milyon ton karbondioksit eşdeğeri sera gazı salımının önüne geçilmesi hedefleniyor. Ayrıca yaklaşık 1,5 milyar liralık atık yönetim maliyetinden tasarruf edilmesi planlanıyor.

Tek kullanımlık plastik ürünlerin yerine cam, porselen, ahşap ve karton gibi doğa dostu alternatiflerin kullanımının yaygınlaştırılması hedefleniyor.

Yeni Kısıtlamalar da Gündemde

Bakanlık, ilerleyen süreçte bazı plastik içerikli ürünlere yönelik yeni tedbirleri de gündemine almayı planlıyor. Kısmen plastikten üretilen içecek bardakları ve gıda kapları, boyut ve ağırlıktan bağımsız kargo poşetleri, ıslak mendiller ve yüzey temizleme havluları gibi ürünlerin tüketimini azaltmak amacıyla kısıtlama ve işaretleme gibi uygulamalar değerlendiriliyor.

Türkiye’de Tek Kullanımlık Plastik Tüketimi

Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre Türkiye’de 2022 yılında toplam 709 bin 348 ton tek kullanımlık plastik ürün tüketildi.

Bu tüketimin içinde;

• 2 bin 858 ton kulak pamuğu çubuğu
• 32 bin 406 ton plastik çatal ve kaşık
• 25 bin 584 ton plastik tabak
• 10 bin 234 ton pipet
• 5 bin 117 ton plastik karıştırıcı
• 63 bin ton gıda kabı
• 120 bin ton plastik bardak
• 155 bin 935 ton plastik içecek şişesi

gibi ürünler yer aldı. Uzmanlara göre tek kullanımlık plastik tüketimi sonraki yıllarda da artış göstermeye devam etti.

Vatandaşların Büyük Bölümü Kısıtlamayı Destekliyor

Bakanlık, yeni düzenleme hazırlıkları kapsamında TÜİK ile birlikte vatandaşların tek kullanımlık plastik ürünlere yönelik tutumlarını da araştırdı.

Araştırmaya göre bireylerin yüzde 77,65’i günlük yaşamda tek kullanımlık plastiklerin daha az kullanılmasını desteklerken, yüzde 9,99’u bu görüşe katılmadı. Katılımcıların yüzde 72,52’si tek kullanımlık plastik ürünleri daha az satın alma fikrini desteklerken, yüzde 11,68’i buna karşı çıktı.

Ayrıca katılımcıların yüzde 76,40’ı plastik pipet, tabak ve çatal-bıçak gibi bazı ürünlerin kullanımının kısıtlanmasını faydalı bulduğunu, yüzde 60,02’si ise bu ürünlerin tamamen yasaklanmasını desteklediğini ifade etti.

Bunun yanında yüzde 78,71’i bu ürünlerin kısıtlanması durumunda kağıt, karton ve ahşap gibi alternatiflerin kullanılmasını desteklediğini, yüzde 80,12’si ise metal, porselen ve seramik gibi tekrar kullanılabilen ürünlere yönelimi desteklediğini belirtti.

Avrupa’da Birçok Ülkede Yasaklandı

Avrupa Birliği’nin tek kullanımlık plastikleri sınırlayan düzenlemesi birçok ülkede yürürlüğe girmiş durumda. Fransa tek kullanımlık plastiklerin büyük bölümünü yasaklayan kapsamlı uygulamaları hayata geçirirken geri dönüşüm hedeflerini de yükseltti.

Almanya AB direktifini ulusal yasaya aktararak üreticilere raporlama yükümlülüğü getirdi ve “Tek Kullanımlık Plastikler Fonu” gibi finansal mekanizmalar oluşturdu.

İspanya plastik ambalajlara kilogram başına vergi uygulayarak sürdürülebilir malzemelere geçişi teşvik etti. Hollanda ise 2023 yılında bazı tek kullanımlık ürünlerde ücretlendirme uygulamasına başladı ve 2024’ten itibaren bazı ürünlerin satışını aşamalı olarak kaldırdı.

İrlanda ıslak mendiller ve bazı tek kullanımlık servis ürünlerini yasaklamayı planlarken bardaklar için ek ücret uygulaması üzerinde çalışıyor. İtalya AB düzenlemesi kapsamındaki yasakları uygularken kompostlanabilir plastiklere belirli alanlarda istisna tanıyor. Yunanistan ise kamu kurumlarında tek kullanımlık plastik kullanımını yasakladı.

Ayrıca Estonya, Letonya, Polonya, Slovenya ve Finlandiya gibi ülkeler de AB direktifini tamamen ulusal mevzuatlarına uyarlamak için çalışmalarını sürdürüyor.

Türkiye’de hazırlanan yeni yönetmeliğin yürürlüğe girmesiyle birlikte plastik atıkların azaltılması ve çevre kirliliğiyle mücadelede önemli bir adım atılması bekleniyor.