Siirt Urfa'nın Kaderini Yaşayabilir: Siirt Fıstığı Tescil Aldı Ama Ticaretini Alamadı

SİİRT – Siirt Fıstığı, 1770 numarayla mahreç işareti olarak tescil edildi. Başvuru 15 Şubat 2022'de yapılmıştı, tescil 4 Eylül 2025'te geldi. Belgeye göre Siirt Fıstığı, Pistacia vera türünün Siirt çeşidinden üretilen, 'çok iri meyve' sınıfındaki çerezlik bir fıstık.

Resmi rakamlar Siirt'in gücünü gösteriyor

TAGEM'in hazırladığı Antep Fıstığı Sektör Politika Belgesi 2025-2029'da yer alan 2024 verilerine göre Türkiye'de 4 milyon 845 bin dekar alanda 383 bin ton Antep fıstığı üretildi. İlk üç il şöyle:

Tablodaki en dikkat çekici sonuç verim. Siirt, dekar başına 96 kilogramla ilk üçün en verimli ili. Şanlıurfa'nın 82, Gaziantep'in 83 kilogramlık verimi ve 79 kilogramlık Türkiye ortalaması, Siirt'in belirgin biçimde gerisinde kalıyor. Siirt, ülke fıstık alanının yalnızca yüzde 6,3'üne sahip, ancak üretimin yüzde 7,7'sini karşılıyor. Aynı toprağı ortalamadan çok daha verimli kullanıyor.

Tescil belgesi, ürünün diğer güçlü yanlarını da kayda geçirdi. İyi bakım şartlarında bir yıl tam, ertesi yıl yüzde 70-80 verim alınıyor. Periyodisitenin çok az olması, belgede ürünün en değerli özelliklerinden biri olarak sayılıyor. Çıtlama oranı yüzde 75-95, 100 tane ağırlığı 125-155 gram, tane uzunluğu 17-23 milimetre, iç randımanı yüksek, yağ oranı yüzde 50-60. Sulu koşullarda dönümden 262 kilogram kuru meyve alınabiliyor.

Üç il, pastanın yüzde 86'sını paylaşıyor

Şanlıurfa, Gaziantep ve Siirt, 2024'te toplam 328 bin 687 ton üretimle ülke üretiminin yaklaşık yüzde 86'sını karşıladı. Şanlıurfa yüzde 47, Gaziantep yüzde 31, Siirt yüzde 7,7 paya sahip. Ancak ticarette, fiyat oluşumunda ve markada bu sıralama aynı şekilde yansımıyor.

Urfa örneği ortada

Şanlıurfa, 180 bin tonu aşan üretimle Türkiye'nin açık ara birincisi. Ülke fıstık alanının yaklaşık yüzde 45'i de bu ilde. Buna rağmen ürün piyasada 'Antep fıstığı' adıyla anılıyor. Ticari bilinirlik, fiyat belirleme gücü ve marka değeri, üretimin büyük bölümü başka yerde yapılsa da Gaziantep'te kalıyor. Üreten il, adın ve markanın sahibi olamadı.

Siirt aynı yolda ilerliyor. Tescil belgesi elde, ancak fıstığa özel bir ticaret, sınıflandırma ve lisanslı depolama yapısı yok. Üretici hasat döneminde net bir referans fiyat göremiyor, ürününü bekletip elektronik ürün senediyle finansmana ulaşamıyor. Fiyat belirleme gücü hl il dışındaki merkezlerde.

Belgenin en kritik şartı: Tüm süreç sınır içinde

Belge, ürünün tüm üretim aşamalarının coğrafi sınır içinde gerçekleşmesini şart koşuyor. Kavlatma, ayıklama, kurutma, çıtlatma, kavurma ve paketleme sınır içinde yapılacak. Bu, Siirt için büyük bir fırsat. Ancak işleme ve paketleme tesisleri kurulmazsa şart yalnızca yazıda kalır, katma değer yine başka illere akar.

Coğrafi sınır yalnızca Siirt'i değil, Batman, Şanlıurfa, Şırnak, Diyarbakır ve Mardin'i de kapsıyor. Siirt ticaret merkezi olmayı başaramazsa, adın ticari ağırlığı bu illerdeki daha örgütlü yapılara kayabilir. Bu, Urfa'nın yaşadığının tersine çevrilmiş hli olur: isim Siirt'te kalır, kazanç başka yerde.

Denetim kadrosu yetecek mi?

Siirt Fıstığı tescil belgesinin (Tescil No: 1770) 'Denetleme' bölümüne göre denetimi, Siirt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinatörlüğünde bir kurul yapacak. Belgede kurulun yapısı şöyle tanımlanıyor:

'Denetimler; Siirt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinatörlüğünde ve Siirt İl Tarım ve Orman Müdürlüğünden 4 kişi ve Siirt Ziraat Odasından iki kişi olmak üzere 6 kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir.'

Denetimin sıklığı ve kapsamı ise şu ifadelerle belirlenmiş:

'Denetleme yılda 3 kez (bahçede üretim, hasat, paketleme ve pazarlama aşamalarında) yapılır.'

Belgede coğrafi sınır ise şöyle yazıyor:

'Coğrafi Sınır: Siirt, Batman, Şanlıurfa, Şırnak, Diyarbakır ve Mardin illeri'

Yani Siirt Fıstığı adını kullanabilecek üretim alanı altı ile yayılıyor, denetim kurulunun 6 üyesinin tamamı ise Siirt'teki iki kurumdan oluşuyor. Bu kadronun altı ildeki bahçeleri, hasadı, paketlemeyi ve pazarlamayı yılda üç kez izleyebilmesi, uygulamada önemli bir soru işareti.

Belge kurula destek alma imknı da tanıyor:

'Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.'

Dolayısıyla asıl mesele, bu imknın fiilen kullanılıp kullanılmayacağı. Etiketsiz ya da yanlış etiketli satış engellenemezse tescil, ürüne beklenen korumayı sağlamaz.

Harekete geçilmezse ne olur?

• Siirt fıstığı satışta 'Antep fıstığı' havuzunda erimeye devam eder, logo ve mahreç işareti piyasada görünmez.
• Dekar başına 96 kilogramlık verimin ve iri taneli çerezlik fıstığın yarattığı değer üreticiye değil, aracıya ve dış merkezlere gider.
• İşleme ve paketleme yatırımları başka illere kayar, istihdam ve katma değer Siirt'ten çıkar.
• Tescil, kullanılmayan bir hak olarak kalır.

Ne yapılmalı?

• Fıstığa özel ticaret, sınıflandırma ve lisanslı depo altyapısı kurulmalı, şeffaf fiyat oluşumu sağlanmalı.
• Logo ve mahreç işareti ambalajda, satış noktalarında ve ihracatta fiilen kullanılmalı.
• Denetim kapasitesi, kapsanan bölgenin büyüklüğüne göre güçlendirilmeli.
• İşleme ve paketleme tesisleri teşviklerle Siirt'te çoğaltılmalı.
• Üretici birlik ve kooperatifleri sürecin içine alınmalı.

Siirt'in elinde yüksek verim de, istikrarlı üretim de, tescil de, ayırt edici ürün özellikleri de var. Eksik olan, bunları paraya ve markaya çevirecek ticaret yapısı. Bu adım atılmazsa Siirt, üreten ama kazanamayan iller listesine girecek.

Kaynak:

• TAGEM, Antep Fıstığı Sektör Politika Belgesi 2025-2029; Siirt Fıstığı Coğrafi İşaret Tescil Belgesi (No: 1770)
• Siirt Fıstığı Coğrafi İşaret Tescil Belgesi, Tescil No: 1770 (Denetleme ve Coğrafi Sınır bölümleri).